Rodzaj Oreocereus.
Opowieść o prawdziwych kaktusach

Artykuł ukazał się w czasopiśmie Sukulenty 2(4), 2005, wydawanym przez Ogólnopolski Klub Miłośników Kaktusów i Sukulentów.



                                   
                                    Oreocereus celsianus, rys. W. Watson,

    Oreocereusy, czyli "górskie cereusy", rosną na zboczach Andów w Peru, Bolivii, północnym Chile, i północnej Agentynie, niektóre nawet powyżej 4000 m npm. To kaktusy kolumnowe, zwykle niebyt wysokie, krzewiące się, z dziennymi czerwonymi kwiatami. Według International Cactaceae Systematics Group, gatunków jest 9, przy czym niektóre z nich były klasyfikowane dawniej jako rodzaje Arequipa i Morawetzia. Wspomniana grupa robocza wzięła sobie najwidoczniej do serca sugestie Rittera, znanego badacza kaktusów południowoamerykańskich, który twierdził, że zmienność poszczególnych populacji jest w tym wypadku tak duża, iż nie ma sensu wyróżniać odmian w poszczególnych gatunkach, toteż klasyfikacja zatrzymała się na poziomie gatunków.
    Na dzień dzisiejszy wygląda ona więc następująco:

O. celsianus
O. doelzianus
O. hempelianus
O. leucotrichus
O. pseudofossulatus
O. ritteri
O. tacnaensis
O. trollii
O. varicolor

    Oreocereusy rosną zwykle na zboczach gór (rzadziej na płaskim terenie), na kamienistych, żwirowych podłożach. Z reguły tworzą duże populacje, ale poszczególne rośliny nie rosną blisko siebie, są natomiast rozmieszczone w większych odległościach, być może dlatego, że ich systemy korzeniowe mają wtedy możliwość pobierania wilgoci z większego obszaru, co ma zasadnicze znaczenie dla ich przetrwania na suchych terenach, w których żyją; również dzięki temu ich "egoizmowi", nie obserwuje się dużej ilości innej roślinności w bezpośredniej bliskości starszych egzemplarzy.
    Rosnąc z reguły na dużych wysokościach, Oreocereusy mają masywną budowę, pozwalającą im wytrzymywać napór silnych wiatrów. Z kolei silne uciernienie lub/i pokrycie wełną, chroni je przed mrozem i silną składową UV w promieniowaniu słonecznym, obecną na dużych wysokościach. Z naszych kolekcji pamiętamy oreocereusy z białą wełną, ale kolory wełny mogą być bardzo różne - żółty, brązowy, nawet czarny (O. hendriksenianus v. niger) z pośrednimi barwami. Ilość jej również może się zmieniać w jednej populacji, jak również i to, czy jest ona odstająca, czy ściśle przylega do korpusu. W poszczególnych populacjach występują też duże różnice w uciernieniu (wybarwienie, długość i ilość cierni) - często w jednej populacji trudno jest znaleźć dwie takie same rośliny. Kwiaty Oreocereusów są przystosowane do zapylania przez kolibry, zresztą ganiczna wysokość na jakiej są spotykane (4400 m) odpowiada w przybliżeniu właśnie granicy występowania kolibrów.
    Powiedzmy jeszcze kilka słów o dawnym rodzaju Arequipa. Ustanowili go Britton i Rose. Charakteryzował się on z grubsza, w przeciwieństwie do wczesnego rodzaju Oreocereus, kulistym lub krótkokolumnowym pokrojem, ale pod względem cech morfologicznych był z nim spokrewniony. Dawna Arequipa i dawny Oreocereus są podobne do siebie pod względem budowy kwiatów, nasion oraz budowy i sposobu otwierania się owocu (od dołu), przy czym najbliżej dawnej Arequipa są O. celsianus i O. trollii. Te wzajemne podobieństwa są większe niż np. pomiędzy dzisiejszym Orecereus (obejmującym Arequipa), a rodzajem Matucanaj, z którą jednak zarówno Oreocereus, jak i Arequipa są ściśle spokrewnione. Niestety dla kolekcjonera, Arequipy znacznie trudniej kwitną niż Matucana, mimo ich wspomnianego pokrewieństwa. Dorosłe gatunki dawnej Arequipa, o takich samych rozmiarach jak Matucana, wypuszczają dużo mniej kwiatów, a i rośliny osiągają swoje dorosłe rozmiary w dłuższym okresie czasu.
    Nie ma, i wydaje się to uzasadnione, podziału rodzaju Oreocereus na dwa podrodzaje: Oreocereus i Arequipa. Pomiędzy skrajnymi oreocereusami w starym rozumieniu, O. tacnaensis i O. fossulatus z jednej strony i O. celsianus i O. trollii z drugiej, nie ma mniejszych różnic niż pomiędzy tymi ostatnimi dwoma a dawną Arequipa. To co głównie różniło oba dawne rodzaje to to, że Arequipy były kuliste lub krótkokolumnowe i bez wełny, a Oreocereusy kolumnowe i raczej z wełną. Powszechnie przy tym uważało się, że wszystkie "dawne" oreocereusy mają wełnę, podczas gdy Arequipa nie - oczywiście było to wynikiem niedoinformowania, jako że chociażby Oreocereus varicolor czy Oreocereus tacnaensis są pozbawione wełny (lub mają jej bardzo mało).
    Na potwierdzenie całego zamieszania może służyć historia O. varicolor - początkowo Backeberg opisał go jako Oreocereus, potem jako Arequipa, a następnie z powrotem jako Oreocereus. Friedrich Rtter utrzymywał rodzaj Arequipa, ale z zastrzeżeniem, że przy szerszym jego traktowaniu, niechybnie należałoby go włączyć do Oreocereus.
    Większość Arequip, tzn.: Arequipa rettigii, A. hempeliana, A. weingartiana, A. erectocylindrica, A. soehrensii, A. spinossisima i A. australis, są dziś traktowane jako przynależne do Oreocereus hempelianus. Pod nazwą Arequipa zostały też kiedyś opisane niektóre Matucany.
    Przyjrzyjmy się teraz z grubsza poszczególnym gatunkom okiem kolekcjonera. Przy gatunkach tych są wyszczególnione niektóre synonimy lub nazwy katalogowe, pod którymi można je czasem spotkać.

O. celsianus - można go nabyć w każdej kwiaciarni i dlatego nie będzie on tu omawiany.


Oreocereus celsianus, fot. Guillermo Rivera, www.cactusexpeditions.ar.com

Synonimy.
O. celsianus v. giganteus FR78 - ma śnieżnobiałe włosy do 20 cm długości, i wyglądem przypomina gigantyczny O. trollii (katalog Frau Winter 1954).
O. celsianus v. ruficeps (FR78a) - tak jak FR78, ale z czerwono-brązowymi włosami na szczycie (katalog Frau Winter 1954).
O. maximus - większa forma - pędy osiągają 3 m długości i 20 cm średnicy.

O. doelzianus
    to dość ciekawa roślina. Została po raz pierwszy opisana przez Backeberga jako Morawetzia doelziana, w 1936, w Roczniku Niemieckiego Towarzystwa Kaktusowego (D.K.G.). W II tomie 'Die Cactaceae' Backeberg podaje następujacy opis: "rośliny niskokolumnowe, tworzą szererokie kępy, boczne pędy wyrastają zwykle u podstawy lub czasem wyżej, z miejsca, gdzie obumiera cephalium; pędy słabo pokryte włosami, albo ich brak; kiedy kaktusy te osiągną wiek kwitnienia, grubieją na szczycie i ich pokrój staje się mniej lub bardziej maczugowaty; cephalium małe i płaskie na końcu pędu; tam wyrastają karminowo-czerwone kwiaty, lekko zakrzywione, ze skośnym otwarciem; to otwarcie jest lekko lejkowate; słupek mniej lub bardziej przewyższa pręciki, rurka jest owłosiona i okrągła, owoc podobny do owoców innych oreocereusów, t.j. jest żółto-zielony i otwiera się u podstawy; nasiona matowo czarne, luźno umieszczine w owocu, gdy są dojrzałe".
    Właśnie ze względu na obecność wspomnianego cefalium, Backeberg ustanowił nowy rodzaj Morawetzia, choć jednocześnie zaznaczył już wtedy bliskie pokrewieństwo do Oreocereus, jako że cechy morfologiczne są tu zbieżne z resztą rodzaju. Owo terminalne (wierzchołkowe) cefalium tworzy się co najmniej po kilkunastu latach, kiedy roślina wytworzy już dość pokaźną kępę, a pędy osiągną kilkadziesiąt centymetrów wzrostu. Cefalium znajduje się na maczugowatym zgrubieniu na szczycie pędu. Pozostałe pędy (większość), które nie wytwarzają cephalium, są zakończone w zwykły sposób, tzn. zaokrąglają (zwężają się) się. Podobnego typu maczugowate zgrubienie tuż pod cephalium występuje u niektórych arrojad (np. Arrojadoa penicillata).
    Ponieważ cafalia znajdują się na najwyższych pędach, można przypuszczać, że po ich wytworzeniu wzrost ustaje i pędy nie przerastają ich, jak to jest np. u Stephanocereus leucostele. Backeberg pisał wyżej o zamierających cafaliach, z których wyrastają nowe pędy - to też potwierdzająca wskazówka. Przypomina to sytuację, jaka występuje u u niektórych Arrojad. Temat ten rozwijam szerzej w artykule obok.


Oreocereus doelzianus, fot. Pilo, Społeczność Miłośników Kaktusów Kolumnowych

    Pędów w kępie O. doelzianus może być nawet do kilkudziesięciu. W uprawie przynajmniej częściowo się one płożą i wtedy z czasem korowacieją. Kaktus kwitnie przez całe lato. Kwiaty otwierają się rano i utrzymują się z reguły przez 2 dni. Pąki kwiatowe są brązowe i pokryte włosami.
    Owoce tego gatunku są wydrążone w środku (podobnie jak jest u prawie wszystkich oreocereusów). Nasiona znajdują się w cienkim woreczku ,w górnej części owocu. Stamtąd się uwalniają i wysypują poprzez rozdarcie u podstawy owocu.
    Pierwotna nazwa rodzajowa, Morawetzia, została nadana na cześć amerykańskiego kolekcjonera, Victora Morawetz'a. Roślina została znaleziona w Mariscal Caceres koło Rio Mantaro, w środkowym Peru, stamtąd jej występowanie rozciąga się w kierunku Ayacucho, na 2000-2800 m npm. Tereny te mają ubogą roślinność.
    Ponieważ jest to tak ciekawy kaktus, przytoczmy w całości, co pisze Anderson: Rośliny krzeczaste, swobodnie krzewiące się od podstawy. Pędy cylindryczne, oliwkowo-zielone, do 1 m wysokości, 6-8 cm średnicy, Żeber 10-11, nieco ściśnięte między areolami. Areole z szarym filcem. Ciernie zółte do ciemnobrązowych. Cztery centralne ciernie w kształcie krzyża, mocne, do 4 cm długości. Radialnych cierni 10-20, do 3 cm długości. Terminalne cephalium z długimi, białymi, wełnistymi włosami, i białawo zółtymi szczecinami, do 5 cm długości. Kwiaty wyrastają z cephaliów, są niebieskawo-karminowo-czerwone, do 10 cm długości i 3 cm średnicy. Występowanie: centralne Peru.


Oreocereus doelzianus "var. sericatus" L 204, fot. Cristian Neciu

Synonimy:
O. doelzianus v. sericatus (F. Ritter) J. Lodé - osiąga nieco większe rozmiary i jest mocniej pokryty wełną.
O. doelzianus f. calva - forma, która został odkryta w 1954 przez Rauha. Różni się od typu całkowitym brakiem włosów. Pędy mają do 80 cm długości. Występuje w La Mejorada w dolinie Mantaro i w okolicach Huanta.

O. hempelianus
występuje w południowym Peru, zachodząc na obszar północnego Chile. Pod tą nazwą kryje się większość dawnych gatunków Arequipa, z czego wynika, że kaktus ten jest dość zmienny.
    Korpus jest kulisty, z wiekiem się krzewiący i wydłużający do 30-40 cm (w naturze), ciernie żółte do czerwonawych, szarzejące. 1-6 cierni centralnych, giętkie, 2-5 cm długie. Cierni radialnych 10-15, igłowate, 1-3 cm długości. Kwiaty o długości 6-7 cm, ok. 2 cm średnicy, utrzymują się dwa dni. Kaktus rośnie wolno - jest to najmniejszy oreocereus.


Oreocereus hempelianus, fot. Daiv Freeman, http://cactiguide.com

O. leucotrichus
    to rośliny rozgałęziające się u podstawy, tworzące kobierce przy długości pędów niekiedy do 2 m. Średnica pędów do 12 cm. Przynajmniej częściowo się one płożą. Gatunek zajmuje duży obszar, od środkowego Peru po północne Chile, i jest zmienny jeśli chodzi o kolor wełny i cierni.


Oreocereus leucotrichus

Synonimy: O. hendriksenianus (FR123) - występuje w Tacna, Peru, 4000 m npm., jego wełna jest biała, żółta lub barwy czekoladowej (katalog Frau Winter 1954).
O. hendriksenianus v. niger (FR123a) - forma z czarnawą wełną! (katalog Frau Winter 1954)
O. hendriksenianus v. densilanatus - jest szczelnie okryty gęstymi włosami - rośnie powyżej 4000 m npm.


Oreocereus leucotrichus 'hendriksenianus var. densilanatus', fot. Cristian Neciu

O. pseudofossulatus
    Z tym gatunkiem pochodzącym z Boliwi,i było wyjątkowe taksonomiczne zamieszanie, którego historii nie będę przytaczał, ponieważ artykuł ten ma być lekkostrawny, a w żadnym razie tylko dla osób o mocnych nerwach. Tym bardziej, że rś,lina nie jest zbyt ciekawa - mocno krzewiące się, cienkie, długie pędy, w naturze do 2 m długości, słabo pokryte włosami, z jednym cierniem centralnym. Ta dość popularna roślina występuje w katalogach często jako O. fossulatus, ale dziś powinna być używana prawidłowa nazwa: O. pseudofossulatus.

Synonim:
O. fossulatus v. rubrispinus - posiada czerwone ciernie oraz ciemniejszy i dłuższy kwiat niż typowy O. pseudofossulatus, który długo się utrzymuje.

Oreocereus pseudofossulatus "var. rubrispinus", fot. Stan Shebs, zdjęcie publikowane na licencji Creative Commons Attribution ShareAlike 2.5


Oreocereus pseudofossulatus "var. rubrispinus", fot. Stan Shebs, zdjęcie publikowane na licencji Creative Commons Attribution ShareAlike 2.5


Oreocereus pseudofossulatus "var. rubrispinus", fot. Stan Shebs, zdjęcie publikowane na licencji Creative Commons Attribution ShareAlike 2.5


Oreocereus pseudofossulatus "var. rubrispinus", fot. Stan Shebs, zdjęcie publikowane na licencji Creative Commons Attribution ShareAlike 2.5

O. ritteri
    rośliny rozgałęziają się u podstawy, tworząc kobierce o szerokości do 4 m (w naturze), z niekt-rymi pędami do 2 m długości. Mają dużo gęstych białych włosów. Przez nią przebijają się 1-2 proste ciernie centralne, żółte lub żółto-pomarańczowe, kwiaty do 10 cm długości i 5 cm średnicy. Występuje koło Ayacucho, Peru. Riter twierdził, że dopiero po osiągnięciu 20 cm wysokości, wełna staje się bardzo efektowna. Pisał również (katalog Frau Winter 1954): "Uważam tego Oreocereusa za najpiękniejszego ze wszystkich białoowłosionych kaktusów. Prześciga on w tym względzie O. trollii i wszystkie Espostoy. Efekt ten występuke dzięki faktowi, że jego włosy znacznie odstają. [...] Kwiat jest o kolorze głębokiej karminowej-czerwieni, piękniejszy niż kwiaty Oreocereusów z Boliwii i Argentyny.

O. tacnaensis
    FR124 rośnie w południowo-zachodnim Peru, wyróżnia się (podobnie jak i O. pseudofossulatus) soczystym i mięsistym owocem. Ritter pisał tak o nim (katalog Frau Winter): "rośnie na wysokości 3500-4000m., pędy niebieskawo szaro-zielone, areole 3/4 cm średnicy, rozmieszczone w odległościach 1 cm, pokryte żółtawą wełną. Ciernie brązowo-czerwone do jasno żółtych. Brak jest włosów. Wykazuje typowe cechy rodzaju Oreocereus jeśli chodzi o budowę kwiatu, jego umiejscowienie, budowę nasion, i wysokość na jakiej występuje".
    Kaktus ten krzewi się silnie od podstawy, pędy mogą się nawet płożyć. Występuje koło Tacna, Peru.


Oreocereus tacnaensis, fot. Cristian Neciu, www.cactusi.com


Oreocereus tacnaensis - forma z gęstszym uciernieniem, fot. Cristian Neciu, www.cactusi.com

O. trollii - będzie o nim osobny artykuł.


Oreocereus trollii, fot. Pilo,  Społeczność Miłośników Kaktusów Kolumnowych 

O. varicolor
    niedawno jeszcze występował pod nazwą O. variicolor. Rośnie w Chile. Nie ma on, albo ma bardzo mało włosów, tworzy kępy rozrastając się u podstawy. Pędy są do 2 m długości. Nazwę swą zawdzięcza zmienności koloru uciernienia - od odcienia białego do czerwonego. Cernie mają do 4 cm długości, kwiaty do 6 cm długości.


Oreocereus varicolor

Synonim:
Oreocereus horridispinus (FR123b) - rośnie na wschód od Arica, Chile, i w Peru, przy granicy z Chile; Ritter o nim pisał: "areole bardzo gęste, 1 cm średnicy; ciernie duże i silne, żółte/czerwone, lub u podstawy czerwone, a na czubku żółte; brak włosów, ale jest to jeden z najładniejszych oreocereusów, ze względu na duże kolorowe ciernie (katalog Frau Winter 1954).

    Uprawa oreocereusów nie nastręcza większych problemów. Należy aplikować mało wody, a dużo słońca, i to pod chmurką, bo oreocereusy to "górale", ale zasłaniać przed deszczem. Uprawiajmy je w żwirowym podłożu. Można do niego dodać trochę gipsu po to, by kaktusy te miały ładniejsze i gęstsze włosy.

wrzesień, 2005

Linki:
Polskie Towarzystwo Kaktusowo-Sukulentowe OKMKS
Czasopismo "Sukulenty"
Towarzystwo Przyjaciół Kaktusów Chilijskich i Peruwiańskich "Arequipa"
Kaktusy chilijskie